İngilizler Hakkında Bilmeniz Gerekenler denince akla genelde klişeler geliyor: mesafeli insanlar, soğuk hava, çay, pub, futbol. Ama işin içine gerçekten yaşamak, birlikte çalışmak, aynı masada toplantıya girmek, aynı şehirde gündelik hayatı paylaşmak girince bambaşka detaylar ortaya çıkıyor.
Kariyerimin tamamını İngiliz merkezli şirketlerde geçirdim. Son yıllarda da Londra’da yaşıyorum. Bu süreçte yüzlerce İngilizle çalışınca bazı davranış kalıpları o kadar tekrar etti ki, artık bunların tesadüf değil kültürel özellik olduğunu düşünmeye başladım.
Burada anlatacaklarım akademik bir sınıflandırma değil. Günlük hayatın, iş ortamının ve sosyal ilişkilerin içinden süzülen gözlemler. Eğer İngiltere’de yaşıyorsanız, taşınmayı düşünüyorsanız ya da İngilizlerle çalışıyorsanız, İngilizler Hakkında Bilmeniz Gerekenler listesine bunları mutlaka ekleyin.
1. Çok dolaylı konuşuyorlar ve bazen gerçekten dekoder gerekiyor
İngilizlerin en belirgin kültürel özelliklerinden biri konuşmalarındaki incelik, kibarlık ve mütevazılık. İlk bakışta hoş geliyor. Fakat bir süre sonra bunun beraberinde ciddi bir yorumlama yükü getirdiğini fark ediyorsunuz.
Çünkü çoğu zaman bir şeyi doğrudan söylemiyorlar. Üstelik derecelendirmeyi de ters taraftan kuruyorlar. Yani biri “çok kötü değilim” dediğinde, aslında ne kadar kötü olmadığını anlamaya çalışıyorsunuz. İyi mi? Orta mı? Biraz mı kötü? Beklediğinizden iyi ama anlatırken mi küçültüyor? Cümlenin kendisi kadar tonlama, mimik ve bağlam da devreye giriyor.
Bu dolaylılığın en güzel örneklerinden biri spor üzerinden bile çıkabiliyor. Yarı maraton parkuru soruyorsunuz. Beklediğiniz cevap basit: düz mü, yokuşlu mu, zor mu? Gelen cevap şu kıvamda oluyor: “En kolay parkur değil. Kendi rekorunu bu koşuda kırmayacaksın.”
Aynı şey sağlık sistemi gibi daha ciddi konularda da karşınıza çıkabiliyor. “Dünyanın en kötü sağlık sistemi değil” gibi bir ifade, aslında övgü mü eleştiri mi, önce onu çözmeniz gerekiyor.
Bir noktadan sonra insan kendini görünmez bir cetvelle karşı tarafı ölçerken buluyor. Sanki her cümlenin arkasında 1’den 10’a uzanan gizli bir ölçek var ve siz oradaki gerçek puanı tahmin etmeye çalışıyorsunuz.
2. “Hayır” demezler ama aslında çoğu zaman hayır demiş olurlar
İngilizler Hakkında Bilmeniz Gerekenler arasında bence en önemli maddelerden biri bu. Çünkü iş hayatında yanlış anlama maliyeti çok yüksek olabiliyor.
İngilizler çoğunlukla doğrudan “hayır” demez. “Olmaz”, “yapamayız”, “katılmıyorum”, “çok kötü fikir” gibi cümleleri açık açık duymak zordur. Onun yerine daha yumuşak ama aslında net anlamlar taşıyan ifadeler kullanırlar.
- “Çok emin değilim” çoğu zaman hayırdır.
- “Tekrar değerlendirelim” bu işin olmayacağı anlamına gelebilir.
- “Enteresan” her zaman beğenildiğiniz anlamına gelmez.
Bunun altında büyük ölçüde çatışmadan kaçınma eğilimi var. Özellikle toplantılarda bunu çok net hissedersiniz. Sunum yapılır, fikir ortaya atılır, herkes son derece medeni görünür. Kimse masada açık açık karşı çıkmaz. Sonra konu e-postalarla, birebir konuşmalarla, kulislerle şekillenir.
Açık konuşayım, bu durum bazen yorucu. Süreçleri uzatıyor, karar almayı zorlaştırıyor. Ama öte yandan karşı tarafı kırmamak, fikirlerini ezip geçmemek ve ilişkiyi korumak için geliştirilmiş doğal bir fren mekanizması da olabilir.
Yani burada mesele sadece iletişim biçimi değil. Aynı zamanda bir sosyal denge arayışı.
3. Sosyalleşmeyi seviyorlar ve bunun için düzenli olarak fırsat yaratıyorlar
Bizde sık sık “Türkler sıcakkanlıdır, Akdeniz insanı daha sosyaldir” denir. Ama insan bazen kendine şunu sormalı: En yakın üç arkadaşınla son bir yıl içinde kaç kez plan yapıp bir araya geldin?
İngilizler birlikte vakit geçirmeyi seviyor ve bunun için düzenli olarak alan açıyorlar. Maç öncesi buluşuyorlar, maçta buluşuyorlar, maç sonrası tekrar buluşuyorlar. İş çıkışı buluşuyorlar. Hafta sonu buluşuyorlar. Pub kültürünü seversiniz sevmezsiniz, o ayrı mesele. Ama o mekanların boş kalmamasının bir sebebi var.
Hafta sonu hayatı da oldukça hareketli. Çünkü yapılabilecek aktiviteler çok fazla ve çoğu erişilebilir. Bu da sosyalleşmeyi “özel gün aktivitesi” olmaktan çıkarıp hayatın doğal parçası haline getiriyor.
Bence burada önemli bir başka detay daha var: kazıklama kültürünün zayıf olması. Birçok yerde otel, havaalanı ya da turistik nokta denince insan otomatik olarak fahiş fiyat bekliyor. İngiltere’de her yerde değil elbette ama birçok durumda bunun daha makul kaldığını görüyorsunuz.
Şehrin merkezindeki şık bir otelin lobisinde oturup, birçok kahveciden daha uygun fiyata kahve içebildiğiniz oluyor. Yani sosyal alanlar sadece çok yüksek bütçesi olan insanlara açık değil. Şartlar böyle olunca da insan dışarı çıkmaya, buluşmaya, vakit geçirmeye daha istekli oluyor.
4. Din, günlük hayatın merkezinde değil ve özel alana dahil görülüyor
İngiltere’ye geldikten sonra beni en çok düşündüren konulardan biri buydu. Çünkü İngiltere’de din konusu var ama gündelik görünürlüğü çok düşük.
Evet, her yerde kiliseler var. Evet, pazar günleri önlerinde arabalar görüyorsunuz. Ama günlük konuşmalarda dinin kendisi çok daha geri planda. İnsanlar size kolay kolay “yarın kiliseye gidiyoruz” demez. İnancınızı, mezhebinizi, dini kimliğinizi de sormaz.
Bunun nedeni ilgisizlik gibi görünse de bana kalırsa daha çok özel alana saygı ile ilgili. Yani merak etmiyor değiller, sadece bunu sorma hakkını kendilerinde görmüyorlar.
Araştırmalarda da bunun kültürel bir karşılığı var. İngilizlerin önemli bir kısmı kendisini herhangi bir dinle özdeşleştirmek istemiyor. Ama burada asıl dikkat çekici olan şey oranlardan çok, dinin gündelik sosyal etkileşimde geri planda tutulması.
Bu yönleriyle özellikle Amerika gibi dinin kamusal ve kültürel görünürlüğünün daha yüksek olduğu toplumlarla ciddi biçimde ayrışıyorlar.
5. Kendileriyle dalga geçebiliyorlar ve bunu sosyal bağ kurmak için kullanıyorlar
İngiliz deyince birçok kişinin aklına burnu havada, egolu, kendini fazla önemseyen bir profil geliyor. Benim gözlemim ise bunun tam tersi yönünde.
İngilizler çok sık şekilde kendileriyle hafifçe dalga geçer. Üstelik bu sadece yakın arkadaş ortamında değil, iş yerinde de olur. Kendi yemek yapma becerisiyle alay eden bir anne de görebilirsiniz, ekibiyle sosyal organizasyon düzenlemekte beceriksiz olduğunu söyleyen üst düzey bir yönetici de.
Tabii burada da o dolaylı üslup devrededir. “Ben bu konuda kötüyüm” demez. “Süper olduğum söylenemez” der. Yine küçük bir kültürel çeviri ihtiyacı doğar.
Bence bu alışkanlığın altında iki şey yatıyor:
- Mütevazılık kültürü
- İnsanlarla daha kolay yakınlık kurma isteği
Kendinizle hafifçe dalga geçtiğinizde daha doğal, daha ulaşılabilir ve daha samimi görünüyorsunuz. Bu da özellikle İngiliz sosyal yapısında işe yarayan bir özellik.
Bizim kültürde ise bu durum daha ters çalışabiliyor. Hele iş hayatında. Çoğumuz yaptığı işin kusursuz bilinsin ister. Elimizden çıkan işe laf gelsin istemeyiz. Mülakatlarda “zayıf yönleriniz neler?” sorusunun bu kadar rahatsız edici gelmesi biraz da bundan.
Amerikalılar hakkında da genel gözlemim şu: Çok eğlenceli, çok esprili olabilirler ama İngilizlerdeki o kendini tiye alma refleksini aynı ölçüde görmedim.
6. Tüketim kültürleri zayıf, ikinci el kültürleri ise çok güçlü
İngilizler Hakkında Bilmeniz Gerekenler listesinin en öğretici maddelerinden biri de bu olabilir. Çünkü burada yalnızca alışveriş tercihinden değil, eşyaya bakıştan söz ediyoruz.
İngiltere’de ortalama araç yaşının 8.9 yıl olması tek başına bir şey anlatıyor. İnsanlar sürekli yenisini alma telaşında değil. Bir ürün alırken ömrünü, kullanım süresini ve gerçek maliyetini düşünme eğilimleri yüksek.
İkinci el kültürü de inanılmaz güçlü. Sadece otomobilde değil, oyuncakta, kıyafette, ev eşyasında, hatta beklemediğiniz birçok üründe. Üstelik mesele yalnızca ticaret değil. Yardımlaşma boyutu da çok güçlü. İnsanlar kullanmadığı şeyi başkasına veriyor, bağışlıyor, dolaşıma sokuyor.
Her yerde hayır kurumu mağazaları var. Bu kültürü destekleyen uygulamalar, platformlar ve lojistik yapı da gelişmiş durumda. Bir şeyi satmak ya da vermek istiyorsanız bunun yolu hazır.
Beni en çok etkileyen tarafı şu oldu: Üretilmiş şeyin kıymeti biliniyor. “Eskiyse değersizdir” refleksi daha zayıf. Bu da daha sakin, daha hesaplı ve daha sürdürülebilir bir tüketim alışkanlığı yaratıyor.
7. Mahremiyet onlar için hem fiziksel hem manevi bir konu
İngilizlerle ilgili en sevdiğim özelliklerden biri açık ara bu: mahremiyete saygı.
Bunu ikiye ayırmak lazım.
Fiziksel mahremiyet
Batı kültürlerinde sık geçen bir kavram vardır: personal space, yani kişisel alan. Bunu etrafınızı saran görünmez bir balon gibi düşünebilirsiniz. Kalabalık tren ya da metro gibi istisnalar dışında insanlar size fazla yaklaşmaz. Dibinize girmez. Araya doğal bir mesafe koyarlar.
Bu küçük gibi görünen detay aslında gündelik hayat kalitesini ciddi biçimde etkiliyor. Kuyrukta beklerken, kasada ödeme yaparken, parkta yürürken, toplu taşımada ayakta dururken bile bunu hissediyorsunuz.
Manevi mahremiyet
Asıl dikkat çekici olan taraf ise burası. Özel hayatınızla ilgili soru sormazlar. Sadece maaş gibi konular değil, çok daha geniş bir alandan söz ediyorum.
- Hangi dindensin?
- Etnik kökenin ne?
- Evli misin?
- Çocuğun var mı?
- Neden yok?
- İkinciyi düşünüyor musunuz?
- Annen baban nerede yaşıyor?
Bizde sohbetin doğal akışı gibi görülen pek çok soru, onlar için karşı tarafın özel alanına girmek anlamına geliyor.
Eğer siz açarsanız ilgiyle dinlerler. Ama kendiliklerinden kurcalamazlar. Bence bunun altında da önemli bir farkındalık var: Hayat herkes için aynı şartlarda ilerlemiyor. Her sorunun arkasında hassas bir hikaye olabilir. O yüzden sormamak daha saygılı bir tercih olarak görülüyor.
8. Çocukları çok erken yaşta sporla tanıştırıyorlar
İngiltere ve spor denince ilk akla futbol geliyor. Doğru, futbol çok büyük bir unsur. Ama günlük hayat açısından daha etkileyici bulduğum şey, çocukların çok küçük yaşlardan itibaren sporla iç içe büyütülmesi.
Hafta sonu planlarını soruyorsunuz. Cevap şöyle geliyor: “Ufaklığın rugby dersi vardı.” Sonra öğreniyorsunuz ki söz konusu çocuk daha iki yaşında. İlk tepki tabii ki şu oluyor: İki yaşında rugby mi olur? Oluyormuş.
Üstelik seçenekler yalnızca birkaç sporla sınırlı değil:
- Rugby
- Kriket
- Tenis
- Yüzme
- Futbol
- Atçılık
- Okçuluk
- Jimnastik
2 yaş, 3 yaş, 5 yaş fark etmiyor. Hafta içi de var, hafta sonu da var. Üstelik çoğu yere ulaşmak kolay ve fiyatlar da birçok kişinin erişebileceği seviyede.
Bu meselenin yalnızca fiziksel gelişim tarafı yok. Sporun çocuklara verdiği disiplin, düzen ve sosyal çevre de çok önemli. Bana göre bu, çocukları kötü ortamlardan uzak tutan en güçlü kalkanlardan biri.
Bu gözlemler neden önemli?
İngilizler Hakkında Bilmeniz Gerekenler aslında sadece “İngilizler şöyledir” demek için önemli değil. Daha çok, farklı bir kültürün hangi değerler etrafında şekillendiğini anlamak için önemli.
Bu sekiz başlık yan yana geldiğinde belirgin bir tablo çıkıyor:
- İlişkilerde kırıcı olmamaya çalışıyorlar.
- Özel alanı ciddiye alıyorlar.
- Sosyalleşmeyi hayatın düzenli bir parçası haline getiriyorlar.
- Mütevazılığı zayıflık değil, sosyal beceri olarak kullanıyorlar.
- Tüketimde gösterişten çok kullanım ömrüne bakıyorlar.
- Çocuklara erken yaşta disiplin ve spor alışkanlığı kazandırıyorlar.
Tabii bunların hepsi herkes için geçerli değil. Her toplum gibi İngilizler de kendi içinde çok çeşitli. Ama uzun süreli deneyim yaşadığınızda bazı ortak kültürel refleksler gerçekten kendini belli ediyor.
Son söz
Eğer İngiltere’de yaşamayı, çalışmayı ya da burada insan ilişkilerini daha iyi çözmeyi istiyorsanız, İngilizler Hakkında Bilmeniz Gerekenler listesine sadece dil bilgisini ya da resmi kuralları değil, bu ince kültürel kodları da eklemek gerekiyor.
Bazen bir “çok emin değilim” cümlesinin aslında kesin bir red olduğunu anlamak, bazen de size kişisel soru sorulmamasının ilgisizlik değil saygı olduğunu fark etmek, uyum sürecini ciddi biçimde kolaylaştırıyor.
Ve belki en ilginç tarafı şu: Dışarıdan mesafeli görünen bir toplumun içinde, aslında oldukça güçlü bir nezaket, sınır bilinci ve sosyal düzen hissi var.
